İran platosunda kullanılan "yahçal" adlı geleneksel buz depoları, elektrik, motor veya kompresör olmadan yaz aylarında buz saklamayı mümkün kılan bir mimari sistem olarak dikkat çekiyor.

Farsça "buz" ve "çukur" kelimelerinden türeyen yahçal, günümüz buzdolabının ilkel bir versiyonu değil; iklim, toprak ve mimarinin ortak bir sistem halinde çalıştığı özenle tasarlanmış bir soğuk hava deposu olarak tanımlanıyor.

Klasik bir yahçal kompleksi üç ana bölümden oluşuyor. Bunlardan ilki, doğu-batı yönünde uzanan ve yüksekliği 10 metreye kadar çıkabilen uzun bir duvar. Bu duvarın kuzey tarafında güneşten korunaklı sığ bir havuz yer alıyor.

Geleneksel yeraltı su kanalları olan "kanat"larla taşınan su, havuza yalnızca 5-10 santimetre kalınlığında bir tabaka halinde dökülüyor. Soğuk kış gecelerinde bu tabaka donuyor, ertesi gece üzerine yeni su ekleniyor. Buz yeterli kalınlığa ulaştığında işçiler şafak vakti bloklar halinde keserek derin depoya indiriyor. Katmanlar arasına saman veya söğüt dalı konularak buzun tek bir kütleye dönüşmesi engelleniyor. Eriyen su, depodaki bir açıklıktan dışarı akıtılıyor; çünkü suyun birikmesi kalan buzun daha hızlı erimesine yol açıyor.

En bilinen yahçaller, güneşte kurutulmuş tuğladan yapılmış yüksek bir kubbeyle örtülü. Kalın kubbe duvarları ısı geçişini yavaşlatıyor, gömülü depo ise toprağın daha kararlı sıcaklığından yararlanıyor. Kubbenin yüksekliği, en sıcak havayı buzdan uzak tutuyor. Yezd eyaletine bağlı Meybod'daki ünlü yahçalde çukur yaklaşık 6, kubbe ise yaklaşık 15 metre yüksekliğinde.

Yahçal yalnızca varlıklı kesime hizmet etmiyordu. Yaz aylarında buz, yerel halka dağıtılıyor ya da satılıyor; su, şerbet ve meyve soğutmak ile falude gibi buzlu tatlıların hazırlanmasında kullanılıyordu. Bazı yerleşimlerde depoların kışın doldurulması ve yazın açılması ortak buluşmalara vesile oluyordu.

Bu tür buz depoları, modern soğutma cihazlarının yaygınlaşmasına kadar İran'da kullanılmaya devam etti.

Öte yandan İran, Expo 2027 Belgrad'a katılımını resmen doğruladı. Ülkenin pavilyonunda kültür ve inovasyon temalı içeriklerin sunulacağı belirtildi.