Sri Lanka'nın antik Anuradapura şehrinde, dünyanın dört bir yanından Tayvan'dan Kanada'ya kadar gelen turistlerin ziyaret ettiği ve Budist ritüellerinin hala yapıldığı, yaklaşık 1700 yıldır ayakta duran devasa bir yapı bulunuyor. Sri Lanka'nın orta ve kuzey bölgelerindeki ovalarda yer alan Anuradapura, adanın ilk büyük başkentiydi. Bugün, Hindistan dışındaki Budizm'i ilk benimseyen yer olarak bilinen, Budist dünyasının en kutsal şehirlerinden biridir. Bölgesinde, şimdiye kadar inşa edilmiş en iddialı dini anıtlar arasında yer alan manastırlar, rezervuarlar ve stupalar bulunuyor.

Bu yapıların üzerinde, Jetavanaramaya Stupası adıyla bilinen devasa kubbeli bir yapı yükseliyor. CNN'in aktardığına göre, milattan sonra 4. yüzyılın başlarında tamamlandığında, Gize'deki Büyük Piramitler'den sonra insan yapımı dünyanın üçüncü en büyük yapısıydı. Yaklaşık 93,3 milyon pişmiş kil tuğladan milattan sonra 301 civarında inşa edildi. Orijinalde yaklaşık 122 metre yüksekliğinde olan stupa, antik dünyanın en yüksek yapılarından biriydi. Ancak yüzyıllar süren yıkım, ihmal ve restorasyonların ardından Jetavanaramaya bugün yaklaşık 71 metreye ulaşıyor. Orijinal yüksekliğinin yarısından biraz fazla olmasına rağmen hala anıtsal bir yapı olarak duruyor ve hacim olarak bugüne kadar yapılmış en büyük tuğla yapı olmaya devam ediyor. Arkeologlar, yapının o kadar devasa olduğunu, tuğlalarından bir metre yüksekliğinde, Londra'dan Edinburg'a veya New York'tan Pittsburgh'a uzanabilecek bir duvar inşa edilebileceğini tahmin ediyor.

Keşiş ve Jetavanaramaya'nın önde gelen çağdaş uzmanlarından Godamune Panasiha, CNN'e yaptığı açıklamada, “Burada yaklaşık 200 keşiş yaşadı. İnsanlar erdem kazanmak için onlara kıyafet, kitap ve yiyecek sunmaya gelirdi. Burası yaşayan bir dini şehirdi” sözlerine yer verdi. Jetavanaramaya'nın inşasındaki teknik zorluklar çok büyüktü. Mısır'ın taş piramitlerinden farklı olarak, bu devasa yapı neredeyse tamamen kil tuğladan yapılmıştı ki bu malzeme erozyona ve çökmeye çok daha yatkındır. Bu denli büyük miktarda malzemenin taşınması, olağanüstü bir organizasyon ve yoğun çalışma gerektiriyordu. Kayıtlarda alanda kullanılan hayvanlardan bahsedilmese de tarihçiler, antik Sri Lanka'daki diğer büyük inşaat alanlarında olduğu gibi – milattan önce yaklaşık 140 yılında inşa edilen Anuradapura'daki en kutsal stupa olan Ruvanvelisaya da dahil olmak üzere – muhtemelen fillerin ve öküz arabalarının kullanıldığına inanıyor.

Gelişmiş inşasına rağmen zaman, payına düşeni aldı. Depremler, muson yağmurları ve yüzyıllar süren ihmal, stupanın bazı kısımlarının çökmesine neden oldu. Tarihteki son büyük restorasyon, 12. yüzyılda Kral Parakramabahu I döneminde yapıldı. Yeni restorasyon girişimleri bazı dış kısımlara çimento dahil etti. Arkeologlar bugün bunun bozulmayı engellemek yerine hızlandırmış olabileceğine inanıyor. Kazılarda, stupanın farklı yapısal seviyelerine yerleştirilmiş kalıntı kutuları da bulundu. En önemli keşiflerden biri, bodhisattvaların tasvir edildiği ve Sanskritçe Budist yazıtlarından alıntıların kazındığı altın plakalardır. Bugün bu plakalar Kolombo'daki Ulusal Müze'de muhafaza ediliyor. Jetavanaramaya hakkındaki belki de en dikkat çekici gerçek, benzer hiçbir şeyin bir daha asla inşa edilmemiş olmasıdır. Tamamlanmasından neredeyse 700 yıl sonra, Sri Lanka'da karşılaştırılabilir büyüklükte hiçbir stupa inşa edilmedi. Jetavanaramaya bugün, o dönemin herhangi bir medeniyetiyle boy ölçüşebilecek ölçekte iş gücü, malzeme ve mühendislik bilgisini organize edebilen antik bir toplumun kanıtı olarak duruyor.