Sürücüler trafikte hız sınırını aşmanın hangi durumlarda mazur görülebileceğini sık sık merak ediyor. Ancak uzmanlar, Karayolu Trafik Güvenliği Kanunu'nun (ZOBS) hız aşımına izin vermediğini, Kabahatler Kanunu'nun ise yalnızca sınırlı koşullarda "zorunluluk hali" (krajnja nužda) tanıdığını belirtiyor.

Trafik uzmanlarına göre hız sınırı bir öneri değil, uyulması zorunlu bir kural. ZOBS'un 54. maddesi, bir araç tarafından sollanan sürücünün hızını artıramayacağını açıkça hükme bağlıyor. 55. madde ise sollamanın ancak diğer trafik katılımcılarını tehlikeye atmadan yapılması koşuluyla başlatılabileceğini düzenliyor. Bu nedenle sollama yapan sürücü, manevrayı izin verilen hız sınırı içinde güvenle tamamlayıp tamamlayamayacağını önceden değerlendirmek zorunda.

Trafik uzmanları, öndeki aracın hızlanması halinde sollayan sürücünün otomatik olarak hız sınırını aşma hakkı kazanmadığını vurguluyor. Böyle bir durumda her iki sürücünün de kural ihlali yapmış olacağını belirtiyorlar. Aynı şekilde traktör ya da kamyon gibi yavaş araçları geçerken de "sınırın biraz üzerinde" hız yapılması kabul edilmiyor. Uzmanlar, sürücülerin sollamayı doğru şeridi ve sinyalleri kullanarak hız sınırı içinde planlaması gerektiğini, hız sınırı levhasının bağlayıcı olduğunu ifade ediyor.

Hukukçulara göre istisnalar Kabahatler Kanunu'nun 14. maddesinde düzenleniyor. Bu madde, normalde cezalandırılan bir eylemin "zorunluluk hali" içinde yapılması durumunda kabahat oluşmayacağını öngörüyor. Zorunluluk hali, trafik güvenliğine yönelik doğrudan ve ciddi bir tehlike anında devreye giriyor. Örnek olarak karşı yönden gelen bir araçla doğrudan çarpışmayı önlemek için hız sınırının aşılması ya da sollamaya başlayan bir aracın, karşıdan araç gelmesi nedeniyle manevrayı tamamlayamayıp iki şeritli yolda üç aracın aynı hizada kalmasına yol açan "makas" durumundan çıkmaya çalışması gösteriliyor.

Kanuna göre, kendisinden ya da bir başkasından kaynaklanan ve başka türlü giderilemeyecek bir tehlikeyi önlemek amacıyla işlenen fiil, yol açtığı sonucun önlenen tehlikeden daha ağır olmaması koşuluyla kabahat sayılmıyor. Ancak hukukçular, kabahat işlendikten sonra mahkemeye çıkıldığında sürücünün yalnızca "zorunluluk hali" olduğunu söylemesinin yeterli olmadığını, doğrudan bir tehlikenin varlığını ve tepkisinin bu tehlikeyle orantılı olduğunu kanıtlaması gerektiğini belirtiyor.

Trafik mevzuatı konusunda uzman avukatlar, örneğin bir kazadan kaçınmak için hız sınırının aşıldığının polis kamerası ya da cep telefonu görüntüsü, tanık ifadeleri ve olay yerinde düzenlenen tutanakla kanıtlanması gerektiğini söylüyor. Mahkemelerin zorunluluk haline başvuran sürücülerin içinde bulunduğu koşulları oldukça sıkı değerlendirdiğini aktarıyorlar. Sürücünün dikkatsizliği, hatalı değerlendirmesi ya da başlatmaması gereken riskli bir sollama nedeniyle "makas" durumuna düştüyse mahkemenin zorunluluk halini kabul etmeyeceğini, çünkü tehlikeli durumun sürücünün kendisinden kaynaklandığını vurguluyorlar. Hız aşımının zorunluluk hali olarak kabul edilmesi için tehlikenin karşı yönden gelen aracın aniden sürücünün şeridine geçmesi ya da sollanan aracın önünü kesmesi gibi başkasının kusurundan doğması gerekiyor.

Benzer bir tartışma, özel otomobille acil tıbbi yardıma ihtiyacı olan bir hastanın taşınması durumunda da yaşanıyor. Araçtaki kişinin hayati tehlikesi ciddi olsa da bu durum sürücüye geçiş üstünlüğü hakkı tanıyan ya da hız sınırını aşmasına izin veren resmi araç statüsü kazandırmıyor. Hukukçular, bu durumda da mahkemenin zorunluluk halini kabul etmesi için tehlikenin gerçek ve doğrudan olduğunun, yani yolcunun sağlık durumunun her gecikmenin hayatını riske atacağı nitelikte olmasının (örneğin kalp krizi, anafilaktik şok, ağır kanama ya da ani solunum durması) kanıtlanması gerektiğini belirtiyor.

Ayrıca tehlikenin başka bir yolla giderilemeyeceğinin de gösterilmesi gerekiyor. Uzmanlar, sürücünün neden ambulansı beklemediğini açıklaması gerektiğini söylüyor: örneğin ambulansın çok uzun sürede ulaşacağı ücra bir konumda bulunulması, çağrı merkezinin boş araç olmadığını bildirmesi ya da durumun dakikalar içinde acil nakil gerektirmesi gibi.