Balkanlar'da hava kalitesiyle ilgili bir çalışma, bölgedeki kirlilik seviyelerinin sıklıkla Pekin'den daha yüksek olduğunu ortaya koydu. Çalışma, kirliliğin Avrupa'nın ortasında ciddi bir sorun teşkil ettiğini gözler önüne serdi.

Şubat 2023'te, Pol Paul Scherer Enstitüsü'nden (PSI) Profesör Andre Prevo, kış aylarında Balkanlar'daki parçacık kirliliğinin Avrupa'nın en yüksek seviyelerinde olduğunu belirtti. Prevo, "Balkanlar'da kışın, partikül kirliliği seviyeleri sıklıkla Pekin'den daha yüksek olmaktadır. Bazı günlerde, dünya genelinde en yüksek seviyelere ulaştıkları gözlemlenmektedir. Kükürtdioksit seviyeleri ise batı Avrupa'daki olağan seviyelerin 30 katına kadar çıkabilmektedir" ifadelerini kullandı.

Birleşik Krallık merkezli "Guardian" gazetesinin aktardığına göre, Bosna-Hersek'te her yıl yaklaşık 3.300 kişi, parçacık kirliliğine maruz kalmaktan dolayı erkenden yaşamını yitirmektedir.

Bir şehirdeki hava kirliliğini sadece tek bir noktadaki ölçümlerle değerlendirmek zordur. Bu nedenle, PSI ekibi, kirleticileri ölçmek için özel olarak dizayn edilmiş en son teknolojiye sahip sensörlere sahip bir minibüsle kış boyunca Sarajevo'yu daireler çizerek gezmiştir. Her bir tur, yaklaşık 90 dakika sürmüş ve ekip günde altı tura kadar çıkmıştır.

PSI'dan Michael Bauer, "Çalışmanın en zor taraflarından biri, dar sokaklarda araba kullanmak gibiydi; bazen batı şehir bölgesi belirgin bir şekilde sisle kaplanıyordu. Yerleşim alanlarında odun ve kömür dumanlarının yanı sıra, özellikle şehrin merkezinde ızgara kokusu oldukça yoğundu" şeklinde açıklamalarda bulundu.

Ekip, yalnızca parçacık kirliliği karışımının bir kısmını analiz etmesine rağmen, bu seviyelerin Dünya Sağlık Örgütü'nün günlük kılavuzunu %66 oranında aştığı ve sıkça maksimum değerlerin de sekiz katına kadar yükseldiği gözlemlenmiştir.

En kirli bölgeler, hava kirliliğinin özellikle evsel ısıtma kaynaklı olduğu konut alanlarıdır. Bu alanlarda odun, kömür ve atık yakmanın yanı sıra kanserojenik polisiklik aromatik hidrokarbonların yüksek konsantrasyonları dikkat çekmektedir.

Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı'nın 2023 yılı araştırması, hanelerde enerji verimliliğinin artırılması, merkezi ısıtma sistemlerinin kurulması ve halkın bilgilendirilmesi gibi acil önlemler alınması gerektiğini belirtmiştir. Şehirde acil müdahale gerektiren dokuz öncelikli bölge tespit edilmiştir.

Bauer, "Sonuçlarımız, bu öncelikli bölgeleri doğrulamaktadır. Bu bölgelerde katı yakıt kullanımının 2033 yılına kadar %90 oranında azaltılması gerekmektedir. Bununla birlikte, diğer kirlilik kaynakları da göz ardı edilmemelidir" dedi.

Sorunlar, eski araç filosundan da kaynaklanmaktadır. Sarajevo'daki araçların ortalama yaşı 19 iken, %10'u modern Avrupa emisyon standartlarından önce üretilmiştir. Birleşik Krallık'ta ortalama araç yaşı 2024 yılı itibarıyla 10 yıl olarak belirlenmiştir.

Sarajevo'nun merkezinde, parçacık kirliliğinin önemli bir kısmı, restoranlardan kaynaklanmaktadır. Bauer, "Aşçılık, şehir merkezindeki hava kirliliğine kayda değer bir katkı sağlamaktadır. Bu bölgelerde evsel ısıtma süreci bu kadar önemli bir rol oynamamaktadır" şeklinde vurguladı.

Prevo, "Şehir merkezindeki ızgara kokusu inanılmazdı. Bazı günlerde, sanki Kuzey Hindistan'daymışsınız gibi bir hisse kapılıyordunuz" diye ekledi.

Sırbistan'daki hava kalitesi, çok sayıda kirlilik kaynağı ve sık sık 'PM2.5' ve 'PM10' partiküllerindeki güvenli seviyelerin aşılması ile ciddi bir ekolojik ve sağlık sorunu teşkil etmektedir. Uluslararası ve yerel ölçüm verileri, Sırbistan'daki yıllık ortalama 'PM2.5' parçacıklarının tavsiye edilen sınırları önemli ölçüde aştığını göstermektedir.

Gerçek zamanlı ölçüm ve bağımsız izleme sistemlerine göre, 2026 yılı Ocak ayında, Sırbistan'da 'PM2.5' parçacıklarının en yüksek olduğu yerler arasında Zaječar, Leskovac, Arilje ve Negotin yer almakta; bu alanlar 'aşırı kirli' olarak tanımlanmaktadır.

Yeni hava kalitesi raporları, olumsuz meteorolojik koşullarda (özellikle kış aylarında sıcaklık inversiyonları sırasında) bazı şehirlerde hava kirliliğinin önemli ölçüde artabileceğini göstermekte ve bu durum Sırbistan'daki nüfusun neredeyse yarısını etkilemektedir.

2023 yılına ait önceki yıllık sıralamalar, PM10 parçacıklarında aşırı kirliliğin en fazla olduğu şehirlerin Popovac ve Novi Pazar olduğunu göstermektedir; ayrıca Valjevo, Užice, Smederevo, Niš ve Kragujevac gibi bölgelerde de yüksek oranlar kaydedilmiştir.

Günlük hava kalitesi ölçümleri, Užice, Novi Pazar, Lazarevac, Niš, Šabac ve Loznica gibi şehirlerde 'çok kirli' veya 'istisnaen kirli' kategorilerini belirlemekte, Belgrad, Obrenovac ve Sremska Mitrovica'nın bazı bölgeleri de sıkça kirli olarak işaretlenmektedir.

Sırbistan'daki hava kirliliğinin başlıca kaynakları arasında enerji sektöründe fosil yakıtların yakılması, bireysel ocaklar ile kömür ve odun kullanımı, modern filtreleri olmayan araçlar ve sanayi emisyonları yer almaktadır. Hava kirliliği sorununun yapısal bir nitelik taşıdığı, sürekli izlemeler ve emisyonların azaltılması için entegre politikalara ihtiyaç duyulduğu vurgulanmaktadır.