Sırbistan'da iş denetimi denince çoğu işveren önce iş sözleşmelerinin rutin kontrolünü ve çalışanların kayıtlı olup olmadığının denetlenmesini düşünüyor. Ancak Çalışma, İstihdam, Gaziler ve Sosyal Politikalar Bakanlığı'na bağlı Çalışma Müfettişliği'nin yetkileri bundan çok daha geniş; kurum, iş ilişkileri ile iş sağlığı ve güvenliği alanlarında denetim yapma yetkisine sahip.
Müfettişler İş Kanunu, İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, Grev Kanunu, Halkın Tütün Dumanına Maruz Kalmasının Önlenmesi Kanunu, İşyerinde Kötü Muamelenin Önlenmesi Kanunu ve benzeri düzenlemelerin uygulanmasını denetliyor. Denetimler özellikle kayıt dışı çalışmayla mücadeleye, iş kazalarının azaltılmasına, ücret, izin ve çalışma süreleri konusunda çalışan haklarının korunmasına, ayrımcılık ve mobbingin önlenmesine odaklanıyor.
Denetim, resen, çalışanın talebi üzerine, isimli ya da isimsiz bir ihbar temelinde, daha nadir olarak da işverenin kendi başvurusuyla başlatılabiliyor. Mevzuat dört temel denetim türü öngörüyor: olağan, olağanüstü, kontrol ve tamamlayıcı denetim.
Olağan denetim, müfettişliğin yıllık planına göre yapılıyor ve genellikle önceden bildiriliyor; ancak ağırlık kayıt dışı çalışmanın denetlenmesine verildiğinde habersiz de gerçekleştirilebiliyor. Yıllık olağan denetim planlarının, işverenlerin hazırlanmasını kolaylaştırmak amacıyla müfettişliğin internet sitesinde yayımlanması öngörülse de uygulamada denetim ziyaretleri, müfettişler gelmeden önce olası usulsüzlüklerin gizlenmesini önlemek için sıklıkla habersiz yapılıyor. Önceden bildirilen olağan denetimlerde müfettişlik, işverene en geç üç gün önce haber vermek ve ilgili kontrol listesinin bağlantısını iletmekle yükümlü. İş ilişkileri, iş güvenliği, şantiyeler, çocuk işçiliği veya yurt dışına işçi gönderimi gibi alanlara göre hazırlanan bu listeler, işverenlerin kendi uyum durumlarını değerlendirmesine ve gerekli belgeleri hazırlamasına imkân tanıyor.
Olağanüstü denetim, çalışan ihbarı ya da kayıt dışı çalışma şüphesi gibi ciddi mevzuat ihlali kuşkusu bulunduğunda yapılıyor. İş müfettişi; ölümlü, ağır veya toplu iş kazası ihbarının ardından, çalışanların hayatı ve sağlığına yönelik doğrudan tehlike bulunması halinde ya da faaliyetin bildirim ve izin olmadan yürütüldüğü durumlarda derhal sahaya çıkmakla yükümlü. Kontrol denetimi daha önce tespit edilen usulsüzlüklerin giderilip giderilmediğini denetlemek için, tamamlayıcı denetim ise ek olguların tespit edilmesi gerektiğinde başlatılıyor.
İş müfettişinin yetkileri; belgeleri inceleme, hazır bulunan kişilerin kimlik belgelerini kontrol etme, ifade alma, bina, alan ve ekipmanı denetleme, fotoğraf ve görüntü kaydı alma ve geçici faaliyet durdurma kararı vermeye kadar uzanıyor.
Müfettişin yasal yükümlülüğü, denetim sırasında işverenin olağan çalışma sürecini aksatmamak. Öte yandan işverenlerin müfettişin çalışmasını engellemesi kesinlikle yasak. Denetimin engellenmesinin cezası, girişimci mi yoksa tüzel kişi mi olduğuna bağlı olarak 20 bin ile 800 bin dinar arasında değişiyor.
Denetimde usulsüzlük tespit edilirse müfettiş, bunların belirlenen süre içinde giderilmesini emredebiliyor, çalışanların güvenliği tehlikeye girdiğinde geçici faaliyet durdurma kararı verebiliyor ve kabahat ya da ceza soruşturması başlatabiliyor.
Denetim ziyaretleri tedirginlik yaratsa da iş denetiminin temel işlevi yalnızca cezalandırmak değil, mevzuata uyumu denetlemek ve güvence altına almak. Kayıtlarını düzenli tutan ve kurallara uyan işverenler, denetimin sorunsuz ya da en fazla uyum önerileriyle geçmesini bekleyebilir.
Önleyici adımların başında tüm çalışanların düzenli biçimde bildirilmesi, sözleşmelerin zamanında uzatılması, çalışma süresi ve ücret kayıtlarının tutarlı tutulması ile iş güvenliği alanındaki tüm önlem ve belgelerin sağlanması geliyor. Risk değerlendirme belgesi ve yönetmelikler gibi gerekli tüm evrakı önceden hazırlamak ve müfettişle işbirliği yapmak gerekiyor; yapıcı bir yaklaşım süreci kolaylaştırıyor ve daha ağır tedbirlerin uygulanma riskini azaltıyor.
