Yeni global modellemeler, dünya kara yüzeyinin yaklaşık yüzde 9,3'ünün tehlikeli hastalıkların patlak verme riski açısından çok hassas olduğunu göstermektedir. Bu riskli bölgeler, özellikle Latin Amerika ve Afrika'da yoğunlaşmakta; Balkan ülkeleri arasında ise en yüksek risk Sırbistan ve Bosna-Hersek'te görülmektedir. Bu iki ülke, haritada Amerika Birleşik Devletleri ve Rusya ile aynı seviyede yer almaktadır.

Araştırma, Science Advances dergisinde yayımlanmıştır. Çalışma, epidemik hastalıkların hangi ülkelerde daha fazla risk taşıdığını ve bu ülkelerin hastalıkları tespit etme ve kontrol etme konusundaki yetersizliklerini vurgulamaktadır.

Araştırmacılar, neredeyse her ülkede epidemik hastalıkları haritalamışlardır. Çalışmaya liderlik eden Angela Fanelli, Avrupa Komisyonu Ortak Araştırma Merkezi (JRC)’nde veteriner epidemiyolog olarak görev yapmaktadır. Araştırması, insan faaliyetlerinin çevresel değişiklikler üzerindeki etkisini ve bu değişimlerin epidemik riskleri nasıl etkilediğini incelemektedir.

Model, dünya kara yüzeyinin yüzde 6,3'ünün yüksek risk kategorisine girdiğini, ek olarak yüzde 3'ünün ise çok yüksek risk olarak sınıflandırıldığını ortaya koymaktadır. Yaklaşık yüzde 20'lik bir nüfus, orta riskli bölgelerde yaşarken, yüzde 3'lük kısım yüksek veya çok yüksek riskli alanlarda ikamet etmektedir.

Haritada yer alan çoğu hastalık zoonoz olarak tanımlanmaktadır; bu, hayvanlardan insanlara bulaşan enfeksiyonlar anlamına gelir. Yapılan bir inceleme, dünya genelindeki yeni enfeksiyonların yaklaşık dörtte üçünün hayvanlardan kaynaklandığını göstermektedir.

İnsanların, yaban hayatı habitatlarına yayılması "virüslerin taşınmasına" yol açmaktadır. İklim değişikliği, hava ve su sıcaklıklarının artması, hayvanların, böceklerin ve virüslerin yayılma alanlarını değiştirmekte, bu da enfeksiyöz hastalıkların coğrafyasını yeniden şekillendirmektedir. Yeni modellemeler, daha yüksek sıcaklıkların, daha fazla yağışın ve daha derin kuraklıkların hastalık patlak verme riskini artırdığını önermektedir.

Son araştırmalar, iklim değişikliğini değiştirilmiş göç yolları, üreme döngüleri ve yaban hayatı habitatları ile ilişkilendirmektedir; bu durum, yaban hayvanlarının insanlara daha yakın olmasına neden olmaktadır. Uzun süren sıcak sezonlar, hastalık taşıyan sivrisineklerin ve kenelerin yeni yerlerde hayatta kalmasına olanak tanımakta, tropik enfeksiyonları daha yüksek coğrafi enlemlere itmektedir.

Ormanların tarım, yol yapımı ve madencilik için kesilmesi, insanları yeni virüsler ve patojenlere ev sahipliği yapabilecek yaban hayvanları ile daha yakın bir temasa sokmaktadır. İnsanlar ve hayvanlar arasındaki yoğunlaşmış etkileşim, virüslerin hızlı yayılma olasılığını artırmaktadır.

Biyolojik çeşitliliğin kaybı, ekosistemlerdeki bitki ve hayvan türlerinin azlığı, tehlikeli patojenleri taşıyan türlerin avantaj kazanmasına yol açabilmektedir. Yeni çalışmalarda, nüfus yoğunluğu, enfeksiyon riski için en güçlü ayrı bir etken olarak öne çıkmaktadır. Bu, çevresel faktörlerden daha baskın bir unsurdur.

Araştırmacılar, hastalık patlak verme olasılığını yanıt verme kapasitesiyle birleştiren bir epidemik risk indeksi oluşturmuşlardır. Papua Yeni Gine ve Kongo Cumhuriyeti gibi ülkeler, yoğun riskle karşı karşıya ancak zayıf sağlık altyapılarıyla mücadele etmektedir.

Söz konusu indeks, sorumluluk ya da suçlu atfetmekten ziyade, kliniklerin, laboratuvarların ve eğitimli personelin hızla artan bir epidemik durumla karşı karşıya kalma olasılığını ortaya koymaktadır. Buna karşın, yüksek gelirli birçok ülke düşük enfeksiyon riski gösterirken, güçlü kapasiteleriyle öne çıkmakta ve potansiyel laboratuvar destek ve aşı üretim merkezleri haline gelmektedir.

Hastalığın belirli bir odak noktasının uzağında bile iseniz, hastalıkların çıkış zamanı ve yeri seyahat, ticaret ve tedarik zincirlerini şekillendirmektedir. Modern hava taşımacılığı, enfekte bir bireyi kıtalararası birkaç saat içinde taşıyabilirken, sağlık sistemlerinin gücü gelecekte ne olacağını belirlemektedir.

Geniş nüfuslar, modelin ılımlı risk gösterdiği bölgelere yerleşmiştir; bu durum, yerel sağlık hizmetlerinin zorlu bir epidemik durumda aşırı yüklenebilme olasılığını artırmaktadır. Hazırlıklı olmak, sadece yerel olarak mevcut hastane yataklarıyla ilgili değildir. Hastalıkların erken tespiti, net iletişim ve güvenilir aşı erişimi de bu kavrama dahildir.

Geçmiş epidemilerden ders çıkaran modeller, tehlikeli virüslerin ortaya çıkma ihtimalinin yüksek olduğu bölgeleri önceden işaret edebilir. Söz konusu çalışmada, algoritmalar, uydu görüntüleri, iklim verileri, arazi kullanım haritaları ve geçmiş enfeksiyonları bir araya getirerek gelecekteki epidemilerin nerelerde patlak verebileceğini değerlendirmiştir.

Başka bir araştırma, pandemik potansiyele göre virüs ailelerini sıralayarak yetkililere hangi aşıların daha hızlı ve etkili bir şekilde geliştirilmesi konusunda karar vermelerinde yardımcı olmuştur. Bu tür araçlar, hangi virüsün çıkacağını kesin olarak söyleyemese de, olasılıkları daraltmakta ve hedefe yönelik gözetim ve malzeme tedarikine yönlendirmektedir.

Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), esnek hazırlığı teşvik etmek amacıyla “Hastalık X” adı verilen bilinmeyen tehditleri de içeren öncelik listesini sürekli olarak gözden geçirmektedir. Avrupa'da, Acil Durumlar ve Sağlık Hazırlığı Yönetimi iklim hedefli tehditlere, Ebola, Zika ve Kırım-Kongo Kanamalı Ateşi gibi salgın hastalıklara odaklanmaktadır.

Veri gözetimi, aşı platformları ve hızlı finansman konularında küresel iş birliği, bir ülkedeki bir salgının diğer ülkelerde koruyucu tedbirler başlatabileceği anlamına gelmektedir. Bu bağlamda, bu harita bir uyarı ve planlama aracı olarak hizmet etmekte, epidemilerin gelişmeden önce destek verilmesi gereken alanları göstermektedir.