Unutkanlık sadece yaşlılara özgü olmayıp, yaşam tarzı, ilaçlar veya gizli sağlık sorunları nedeniyle vücudun gönderdiği bir uyarı sinyalidir. Unutkanlık, yaşamın normal ancak sinir bozucu bir parçasıdır. İnsanların ara sıra telefonlarını kaybetmesi, bir odaya neden girdiklerini unutması veya ‘dilinin ucunda’ olan bir ismi hatırlayamaması gayet doğaldır. Bu tür anlık unutkanlıklar zaman zaman meydana geldiğinde genellikle endişe nedeni olmaz. Ancak, bu durum sıklaştığında, hafıza kaybına gerçekten neyin sebep olduğunu sormak mantıklıdır. Beyin yaşla birlikte doğal olarak küçülür; bu durum düşünme hızını yavaşlatabilir ve bazen bir kelime bulmak veya bir sorunu çözmek için neden bir dakika daha fazla zamana ihtiyacımız olduğunu açıklayabilir. Ancak yaşlanma, genç ve orta yaşlı insanlarda görülen ‘beyin sisi’nin tek veya ana suçlusu değildir. Kuzey Karolina'daki Duke Üniversitesi Psikiyatri Profesörü Dr. Murali Doraisvami, kısa süreli hafızanın eskisi kadar keskin olmayabileceğini belirtti ancak diğer birçok faktörün de önemli bir rol oynadığını vurguladı. Dalgınlık, gizli enfeksiyonlar ve günlük sorumluluklarla boğuşmak genellikle yaşla değil, yaşam tarzıyla ilgili ‘beyin sisi’ne yol açar. Şikago'daki Rush Üniversitesi'nde yaşam tarzının kronik yaşlanma hastalıkları üzerindeki etkilerini araştıran klinisyen ve bilim insanı Dr. Thomas Holland, o an başka bir şeyle meşgul olduğu için oldukça fazla gözlük kaybettiğini aktardı. Nörologlar ve psikiyatrlar, hafızanın zayıflamasına neden olabilecek ve genellikle yaşlılık şüphesinin ötesine geçen altı temel nedeni sıraladı. Pek çok yaygın ilaç, hatta reçetesiz satılanlar bile bilişsel işlevleri doğrudan etkileyebilir. Özellikle birden fazla ilacın bir arada kullanıldığı durumlarda sorun daha da ciddileşebilir. Las Vegas Nevada Üniversitesi'nde klinik geropsikolog ve psikoloji doçenti Dr. Brena Ren, doktorunuzu reçetesiz ilaçlar veya zararsız olduğunu düşündüğünüz takviyeler dahil kullandığınız her şey hakkında bilgilendirmeniz gerektiğini vurguladı. Ren, ilaçların hafızayı etkilemesi durumunda doktorun alternatifler önereceğini veya riskleri ve faydaları değerlendirmeye yardımcı olacağını kaydetti. Duygusal durum, bilgilerin ne kadar iyi depolanacağını belirleyen en güçlü faktörlerden biridir. 40'lı ve 50'li yaşlardaki insanlarda unutkanlığın en büyük iki nedeni depresyon ve anksiyetedir. Bu durumlar nedeniyle beyin, yeni bilgileri depolamaya yer bırakmayan özel bir yük altında çalışır. New York'taki Columbia Üniversitesi Nöropsikoloji Profesörü Dr. Elise Caccappolo, depresyonun beyinde büyük bir yer kapladığını açıkladı. Caccappolo, depresyonda olunduğunda beynin yüzde yüz kapasiteyle çalışmadığını, olaylara normalde olduğu gibi dikkat etmediğini ve hafızadan sorumlu bölgelerin gerektiği gibi işlev görmediğini belirtti. Anksiyete benzer şekilde etki eder: Sürekli stres, vücudu alarm durumunda tutar. Dr. Holland, vücudun o zaman sürekli olarak kana stres hormonları salgıladığını ve bunun kişiyi ‘tetikte’ tutabileceğini vurguladı. Holland, bu sürecin beyinde sürekli devam etmesi durumunda bilişsel işlevlerde düşüş potansiyelinin oluşabileceğini aktardı. Ne yediğimiz, nöronları doğrudan besler ve hafızanın keskinliğini belirler. Dr. Holland, koyu yeşil yapraklı sebzeler, çaylar ve domates gibi flavonoid açısından zengin gıdalarla dolu bir diyetin bilişsel gerileme oranlarının önemli ölçüde yavaşlamasıyla ilişkili olduğunu kaydetti. Kendisinin ve meslektaşlarının PubMed'de yayımladığı bir araştırmanın da bu durumu desteklediğini bildirdi. Aksine, yapay tatlandırıcılar, boyalar ve katkı maddeleriyle dolu ultra işlenmiş gıdaların, insanların bir sohbeti takip etmesini ve bilgiyi hatırlamasını zorlaştırdığı kanıtlanmıştır. 'Neurology' dergisinde 2022'de yayımlanan bir çalışma, bu tür bir diyetin gelecekteki demans riskini önemli ölçüde artırdığını açıkça belirtti. Uyku sadece bir dinlenme değil, beynin anıları pekiştirdiği kritik bir süreçtir. Stres veya menopoz (gece terlemeleri) nedeniyle uyku eksikliği, bilişsel kaynakları tüketir, bu da konsantrasyonu zorlaştırır ve unutkanlığa yol açar. Özellikle erkeklerde, tedavi edilmemiş obstrüktif uyku apnesi – uyku sırasında solunumun durduğu bir durum – beyin sorunlarına katkıda bulunabilir. Dr. Caccappolo, apne hastalarının gece boyunca beynin oksijensiz kaldığı (hipoksi) birden fazla epizot yaşadığını ve bunun hafıza sorunlarına yol açtığını vurguladı. 2020 yılında 'Sleep Medicine' dergisinde yayımlanan bir derleme çalışması, apne hastalarının hem kısa hem de uzun süreli hafızalarının önemli ölçüde bozulduğunu aktardı. Modern araştırmalar, işitme kaybı ile beyin sağlığı arasında büyüleyici bir bağlantı olduğunu belirtmektedir. Bilim insanları, işitme kaybının bilgiyi işleme ve hatırlama yeteneğini engellediğini, çünkü beynin zayıf işitme nedeniyle sadece konuşmayı anlamak için daha fazla kaynak kullandığını açıkladı. Dr. Ren, işitme cihazlarının doğru çalışmasının bilişsel yeteneklerin geliştirilmesine ve korunmasına büyük katkıda bulunabileceğini belirtti. Ren, verilerin işitme cihazı kullanımının uzun vadeli bilişsel gerileme riskini yüzde 19'a kadar azalttığını kaydetti. Çağdaş dünyada aynı anda birden fazla görevi yerine getirme – sözde çoklu görev – bir erdem olarak kabul edilir, ancak beyin için bu, dağınıklığa bir giriştir. 2020'de 'Nature' dergisinde yayımlanan bir çalışma, 'medya çoklu görevinin' (aynı anda birden fazla cihaz kullanmanın) özellikle genç insanlar için bile zararlı olduğunu belirtti. Dr. Caccappolo, bilgi işleme hızımız yavaşladıkça hem düşünmede hem de hareket etmede daha yavaş hale geldiğimizi vurguladı. Caccappolo, aynı anda iki veya üç şey yapmaya çalışılırsa her birinde daha az etkili ve daha yavaş olunacağını açıkladı. Bu nedenle, unutkanlığı yaşa bağlamadan önce, ilaç listenizi kontrol etmeli, diyetinizi düzeltmeli, uyku kalitenize ve stres seviyenize dikkat etmeli ve her şeyden önce tek bir şeye odaklanmalısınız.